Mehmet Hanifi GÜLEL
mehmet.gulel@dunya.com

Tarım, besin ve içecek sek­töründe dış ticaret faz­lası birinci 4 ayda önemli bir düşüş yaşadı. Türkiye Besin ve İçecek Sanayii Dernekleri Fe­derasyonu (TGDF) bilgilerine nazaran dalın 2026 yılının birinci 4 aylık ihracatı geçen yılın tıpkı devrine nazaran yüzde 3,37 artış­la 9,21 milyar dolardan 9,52 mil­yar dolara çıktı.

Yine bu devirde yapılan it­halat ise yüzde 13,48 artışla 8,15 milyar dolardan 9,25 milyar do­lara yükseldi. Böylelikle birinci 4 ayda tarım, besin ve içecek sektörün­de geçen yıl 1 milyar 58 milyon dolar olan dış ticaret fazlası bu yıl yüzde 74 azalarak 271 mil­yon dolar olarak gerçekleşti. Kelam konusu düşüşte geçen yılki zirai don ve bu yılki savaşla be­raber dünyada artan besin fiyat­ların tesirli olduğunu belirten kesim temsilcileri, yeni dönem eserlerinin ihracata yansıma­sının ise önümüzdeki aylarda görüleceğini aktardı. Öte yan­dan, girdi maliyetlerindeki yük­seliş ve artan rekabetçiliğin ya­nı sıra birtakım eserlere getirilen ihracat yasaklarının da dış tica­ret fazlasındaki düşüşte tesirli olduğu belirtiliyor.

Zirai don ihracatı olumsuz etkiledi

İlk 4 aylık bilgilere nazaran ihra­cattaki artışın sonlu, ithalatta­ki yükselişin ise daha güçlü ol­duğunu kaydeden TİM Tarım Kurulu Lideri Melisa Tokgöz Keyifli, fakat bu tabloda geç­tiğimiz yıl yaşanan ve birçok eserde önemli hasara neden olan zirai don felaketinin tesirlerini kesinlikle göz önünde bulundur­mak gerektiğini vurguladı.

Zirai don nedeniyle özellik­le meyve ve zerzevat başta olmak üzere birçok ziraî eserde rekolte kayıplarının yaşandı­ğını hatırlatan Keyifli, “Bunun doğal sonucu olarak da ihraca­ta mevzu olabilecek eser mikta­rımız azaldı. Yani burada ihra­catın yavaşlamasının temel ne­denlerinden biri talep eksikliği değil, arz tarafında yaşanan da­ralmadan kaynaklanıyor. Öbür taraftan, birçok eserde nisan ayı prestijiyle eski dönem ürün­lerinden üretilen malların ih­racat yüklemeleri de büyük öl­çüde tamamlandı. Münasebetiyle bugün gördüğümüz sayılar, aslında geçtiğimiz dönemin üretim şartlarının bir yansı­ması. Yeni dönem eserlerinin ihracata yansımasını önümüz­deki aylarda daha net göreceğiz. Alandan aldığımız bilgiler ve üretim bölgelerindeki mevcut görünüm, bu yıl birçok eserde daha âlâ bir rekolte beklentisine işaret ediyor. Şayet yılın geri ka­lanında iklim şartlarında ola­ğanüstü bir olumsuzluk yaşan­mazsa, Türkiye’nin ziraî üretiminde değerli bir topar­lanma görebiliriz. Bu da doğal olarak ihracat ölçü ve gelir­lerini olumlu etkileyecek” dedi.

Globalde rekabet sertleşiyor

Bununla birlikte global re­kabetin her geçen gün daha da sertleştiğini söz eden Mut­lu, bugün Mısır, Fas, Meksi­ka, Vietnam, Hindistan ve Do­ğu Avrupa ülkelerinin birçok eserde dünya pazarlarında ag­resif biçimde büyüdüğünü söy­ledi. Bilhassa düşük maliyet­li üretim yapabilen bu ülkele­rin, fiyat rekabetinde kıymetli avantajlar elde ettiğine değinen Keyifli, önümüzdeki devirde de bu ülkelerin Türk tarım ve besin dalı açısından güçlü ra­kipler olmaya devam edeceği­ni kaydetti. Bugün karşı karşıya olunan tabloyu bir alarm olarak değil, bir ihtar ve fırsat olarak pahalandırmak gerektiğine dikkat çeken Keyifli, “Geçen yıl yaşanan iklim kaynaklı üretim kayıplarının tesirlerini hâlâ his­sediyoruz. Lakin yeni dönemde beklenen yüksek rekolte, güçlü sanayi altyapımız, sahip oldu­ğumuz bilgi birikimi ve lojistik avantajlarımız sayesinde sek­törümüzün tekrar daha güçlü bir ihracat performansı yaka­layacağına inanıyoruz. Türki­ye’nin besin ihracatındaki gele­ceği yalnızca daha fazla üretmek­ten değil, daha fazla işlemekten, daha fazla markalaşmaktan ve daha yüksek katma paha üret­mekten geçiyor” diye konuştu.

Daralmada Orta Doğu tansiyonu tesirli oldu

Gıda ve tarım kesiminde ya­şanan dış ticaret açığının kü­resel krizlerin lokal üretime yansımalarını kıymetlendiren Türkiye Odalar Borsalar Birli­ği Gıda Meclisi Başkanı Necdet Buzbaş, Türkiye’nin tarımdaki temel girdilerde dışa bağımlı ol­masının maliyetleri katladığını vurguladı.

Yılın birinci 4 ayında besin ve ta­rım eserlerinde dış ticaret faz­lasının düşmesinde Orta Do­ğu’da yaşanan tansiyonun etki­li olduğunu kaydeden Buzbaş, “28 Şubat’ta başlayan İran/İs­rail-ABD savaşının akabinde Hürmüz Boğazı’nda lojistik ay­larca durma noktasına geldi. Bu durum güç ve hammadde kri­zini tetikledi. Global ölçekte yükselen enflasyon, bizim sek­törümüzü de direkt olarak etki­ledi” dedi.

Türkiye’nin ziraî ihracat­ta ham yahut yarı işlenmiş ürün­lerde düzgün olduğunu lakin, kat­ma bedelli eserlerde ise geri­de göründüğüne dikkat çeken Buzbaş, tahlilin entegras­yon ve marka yaratmakta oldu­ğunu belirtti. İtalya ve Hollan­da üzere ülkeleri örnek gösteren Buzbaş, “Hollanda bizim 3-4 katımız ihracat yapıyor. İtalya zeytinyağında dünya marka­sı. Besin endüstrimiz inovasyon­da çok başarılı lakin ziraî eserlerde marka eksikliğimiz var. Markanız yoksa katma de­ğeriniz sıfırdır. Tarımda kalıcı bir büyüme ve üreticiyi muhafaza çatısı için güçlü kooperatifçili­ğinden geçiyor. Avrupa’da Al­manya ve Hollanda’da süt üreti­minin yüzde 98’i kooperatifler eliyle yürütülüyor. Bu ülkelerde üye sayısı çok, kooperatif sayısı az. Türkiye’de ise kooperatifçi­lik binlerce bölük pörçük küçük yapı var. Türkiye’de markayı koruma edecek, kaliteli üre­timi yönetecek ve pazarlık gücü yüksek güçlü satış kooperatif­lerine gereksinim var” diye konuştu.

Ton başına ihracat ünite fiyatı bin 543 $’a yükseldi

Sektörün dış ticaret performansının dikkatle kıymetlendirilmesi gerektiğine vurgu yapan İstanbul Ticaret Borsası Başkanı Ali Kopuz, ithalat artışının değerli kısmının soya fasulyesi, mısır, ayçiçeği üzere yem ve yağ sanayii girdilerinden kaynaklandığını iletti. Kelam konusu eserlerin bir kısmının işlenerek tekrar ihraç edilmesinden ötürü ithalatın tamamını olumsuz değerlendirmenin gerçek olmadığına dikkat çeken Kopuz, “Öte yandan bilhassa hayvan yemi ve bitkisel yağ kesimlerinde görülen yüksek ithalat, Türkiye’nin uzun yıllardır devam eden bir sorunu. Yem hammaddelerinde dışa bağımlılık, hayvancılık bölümünün rekabet gücünü olumsuz etkilerken; yağlı tohum üretimindeki yetersizlik de bitkisel yağ endüstrisinin büyük ölçüde ithalata dayanması sonucunu doğuruyor. Öte yandan, katma kıymetli ihracat konusunda kıymetli bir yükseliş olduğunu da vurgulamak gerekiyor. Son açıklanan datalarda ünite ihracat kıymeti yüzde 20’ye yakın artarak ton başına bin 543 dolar oldu. İthalat ünite fiyatı ise yüzde 11,4 düşüşle 693 dolara geriledi. Bu bilgi, tarım ve besin eserleri ihracatının, yalnızca nicelik değil, nitelik olarak da yükseldiğini gösteriyor. Bu muvaffakiyetin devamı için, yapısal düzenlemeleri sürdürmek gerekiyor. Yem hammaddelerinde yerli üretimi artıracak siyasetler güçlendirilmeli, yağlı tohum üretimi dayanakları artırılmalı, verimliliği artıracak ziraî yatırımların teşvikleri sürdürülmeli, hayvancılıkta maliyetleri düşürecek yapısal önlemler çeşitlendirilmeli. Uzun vadede güçlü tarım ve besin iktisadına sahip olunabilmesi için üretim odaklı siyasetlerin sürdürülmesi gerekiyor” dedi.

Mandalina ihracatı %100’ün üzerinde arttı

İlk 4 ayda ihracatta öne çıkan eserler sıralamasında %2,82’lik artış ve 530,8 milyon dolarla fındık içi birinci sırada yer aldı. İkinci sıradaki mandalina ihracatı %106,57 artışla 469,6 milyon dolar olarak gerçekleşti. Ayçiçeği yağı, rafine ihracatı da %22,38 artışla 444,8 milyon dolarla üçüncü sırada yer aldı. Birinci 4 ayda en çok ithal edilen eserler 632,5 milyon dolarla soya fasulyesi, 569,6 milyon dolarla mısır ve 515,9 milyon dolarla ayçiçeği oldu.

Sektörün en çok ihracat gerçekleştirdiği ülke Irak

Sektörün en çok ihracat gerçekleş­tirdiği ülkeler sıralamasında ihra­catın %4,43 azaldığı Irak, 997,7 mil­yon dolarla birinci sırada yer aldı. İkinci sırada yer alan Almanya’ya yapılan ihracat %14,59 artışla 772 milyon dolar oldu. Üçüncü sırada %13,03 artışla 604,8 milyon dolarla Rusya yer aldı. En çok ithalat yapılan ülke­ler sıralamasında da ise birinci sırada Rusya yer alıyor. Rus­ya’dan ya­pılan itha­lat 1 milyar 451,9 milyar dolar oldu. İkinci sıra, 963,2 milyon dolarlık ithalatın ger­çekleştirildiği ülke Brezilya. 746,4 milyon dolarlık ithalatın yapıldığı Ukrayna ise üçüncü sırada yer aldı.

Kaynak: Dünya